Was, wenn sie wirklich gehen?
SIE GEHÖREN ZU DEUTSCHLAND
OBJEKTIVNEWS RECHERCHE | 3/7
Aus Gästen wurden Einwanderer
Deutschland hatte Arbeitskräfte angeworben, aber Menschen kamen. Das 1961 vereinbarte Modell ging noch davon aus, dass türkische Arbeitnehmer höchstens zwei Jahre bleiben und anschließend durch neue Arbeitskräfte ersetzt werden sollten. Doch schon wenige Jahre später zeigte sich, dass diese Rotation weder den Interessen der Unternehmen noch der Lebenswirklichkeit der Beschäftigten entsprach. 1964 fiel die Zweijahresbegrenzung. Ehepartner und Kinder kamen nach, Schulen mussten auf eine neue Realität reagieren. Und als die Bundesregierung 1973 die Anwerbung stoppte, geschah etwas, das ursprünglich kaum vorgesehen war: Aus einer vorübergehenden Arbeitsmigration wurde dauerhafte Einwanderung.
Recherche und Redaktion: Ramis KILICARSLAN
Zwei Jahre – und dann zurück
Die Vereinbarung von 1961 war von einem klaren Gedanken geprägt: Die Menschen aus der Türkei sollten in Deutschland arbeiten, aber nicht dauerhaft bleiben.
Der Aufenthalt war zunächst grundsätzlich auf maximal zwei Jahre angelegt. Familiennachzug war im ursprünglichen Modell nicht vorgesehen. Danach sollten die Beschäftigten zurückkehren und durch neue Arbeitskräfte ersetzt werden.
Dieses sogenannte Rotationsprinzip passte zu der damaligen politischen Vorstellung: Deutschland betrachtete sich nicht als Einwanderungsland. Die angeworbenen Menschen galten als vorübergehend benötigte Arbeitskräfte.
Doch die Wirtschaft erkannte schnell ein Problem.
Unternehmen hatten Zeit und Geld investiert, um Beschäftigte einzuarbeiten. Wenn erfahrene Arbeitnehmer nach zwei Jahren wieder gingen, mussten ihre Nachfolger erneut angelernt werden. Die Bundeszentrale für politische Bildung (bpb) verweist darauf, dass gerade diese Fluktuations- und Einarbeitungskosten ein wichtiger Grund dafür waren, längere Beschäftigungszeiten zu ermöglichen.
Quelle:
bpb – Deutsch-türkisches Anwerbeabkommen
bpb – Zur Lage der Türkeistämmigen auf dem sich wandelnden Arbeitsmarkt
1964: Das Rotationsmodell geriet ins Wanken
Bereits 1964 wurde die deutsch-türkische Anwerbevereinbarung revidiert. Die ausdrückliche Zweijahresbegrenzung war in der neuen Fassung nicht mehr enthalten.
Nach Darstellung der bpb geschah dies auf Drängen deutscher Arbeitgeberverbände und der türkischen Regierung. Damit verschwand eine zentrale Barriere des ursprünglichen Rotationsmodells.
Das bedeutete noch nicht, dass Deutschland sich plötzlich als Einwanderungsland verstand. Im Gegenteil: Die Vorstellung einer späteren Rückkehr blieb lange bestehen.
Aber die Wirklichkeit begann sich von dieser Vorstellung zu entfernen.
Wer länger arbeitete, knüpfte Beziehungen, gewöhnte sich an den Arbeitsplatz und baute sich ein Leben auf. Aus Monaten wurden Jahre.
Und aus allein gekommenen Arbeitnehmern wurden zunehmend Familien.
Quelle:
bpb – Die Anwerbung türkischer Arbeitnehmer und ihre Folgen
Die Familien kamen
In der ersten Phase der Arbeitsmigration waren vor allem junge Männer nach Deutschland gekommen. Ihre Frauen und Kinder blieben häufig in der Türkei.
Das änderte sich mit der zunehmenden Aufenthaltsdauer.
Das Ausländergesetz von 1965 eröffnete nach Darstellung der bpb neben befristeten und unbefristeten Aufenthaltserlaubnissen auch Möglichkeiten, Familienangehörige nachzuholen. In den folgenden Jahren wurde aus der männlich geprägten Arbeitsmigration schrittweise Familienmigration.
Nach dem Anwerbestopp von 1973 gewann dieser Weg noch stärker an Bedeutung. Die bpb kommt in ihrer historischen Analyse zu dem Ergebnis, dass 53 Prozent der türkeistämmigen Einwohner, die in der dort untersuchten Bevölkerung selbst zugewandert waren, über den Familiennachzug nach Deutschland gekommen waren.
Damit veränderte sich auch der Alltag.
Nun ging es nicht mehr nur um Fabrikhallen, Schichtpläne und Arbeiterwohnheime. Es ging um Wohnungen, Ehepartner, Geburten, Kindergärten und Schulen.
Deutschland hatte Arbeitskräfte angeworben.
Nun lebten Familien im Land.
Quelle:
bpb – Von der Fremde zur Heimat
Die Kinder stellten Deutschland vor eine neue Frage
Mit den Familien kamen Kinder aus der Türkei nach Deutschland; andere wurden bereits hier geboren.
Damit musste das Bildungssystem auf eine Entwicklung reagieren, die in der ursprünglichen Arbeitskräftepolitik kaum mitgedacht worden war.
Die Kultusministerkonferenz (KMK) hält in ihrer eigenen historischen Darstellung fest, dass es 1964 erstmals eine gemeinsame Vereinbarung zum Unterricht ausländischer Kinder gab. Später wurde die Vereinbarung „Unterricht für Kinder ausländischer Arbeitnehmer“ 1971 und 1976 neu gefasst.
Das zeigt einen entscheidenden Wandel: Eine ursprünglich als vorübergehend betrachtete Arbeitsmigration war längst im Klassenzimmer angekommen.
Quelle:
Kultusministerkonferenz – Geschichte der KMK
1957 war wichtig – aber nicht das, was später daraus gemacht wurde
In diesem Zusammenhang wird häufig auf das deutsch-türkische Kulturabkommen vom 8. Mai 1957 verwiesen.
Hier ist historische Genauigkeit wichtig.
Nach Angaben des Auswärtigen Amts bildet dieses Abkommen die vertragliche Grundlage der deutsch-türkischen Kulturbeziehungen. Es regelte die Zusammenarbeit vor allem auf geistigem, künstlerischem und wissenschaftlichem Gebiet und sah regelmäßige Treffen eines Ständigen Gemischten Deutsch-Türkischen Kulturausschusses vor.
Das Auswärtige Amt verweist außerdem darauf, dass später regelmäßig eine „gemischte deutsch-türkische Expertenkommission für den Unterricht türkischer Schülerinnen und Schüler in der Bundesrepublik Deutschland“ zusammentrat.
Daraus folgt jedoch nicht, dass das Kulturabkommen von 1957 Deutschland bereits ausdrücklich die Verantwortung für den muttersprachlichen Unterricht türkischer Gastarbeiterkinder übertragen hätte.
Die schulpolitischen Regelungen entwickelten sich später und auf mehreren Ebenen.
Quelle:
Auswärtiges Amt – Bilaterale Abkommen im Kulturbereich
Auswärtiges Amt – Deutsch-türkische Kulturbeziehungen
Türkischunterricht mit Blick auf die Rückkehr
Auch der damalige muttersprachliche Unterricht muss aus seiner Zeit heraus verstanden werden.
Die Universität Hamburg beschreibt, dass der heutige Herkunftssprachenunterricht historisch auf die Arbeitsmigration und auf Vereinbarungen zurückgeht, die sich seit den späten 1960er-Jahren entwickelten.
Das ursprüngliche Ziel war bemerkenswert: Die Kinder sollten ihre Familiensprache auch deshalb weiterlernen, damit sie nach einer angenommenen Rückkehr der Familie wieder Anschluss an das Schulsystem des Herkunftslandes finden konnten.
Der Unterricht war in Deutschland zudem nicht überall gleich organisiert.
In einigen Bundesländern lag die Verantwortung stärker bei den Herkunftsländern und ihren konsularischen Strukturen. In anderen Ländern wurde muttersprachlicher Unterricht unter deutscher Schulaufsicht organisiert. Historische Forschung beschreibt beispielsweise für die Zeit um 1970 staatlich organisierte Modelle unter anderem in Hessen, Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen und Rheinland-Pfalz, während etwa Baden-Württemberg und Bayern stärker auf Konsulatsunterricht setzten.
Das Bildungssystem spiegelte damit den Widerspruch der gesamten Migrationspolitik wider:
Die Kinder lebten in Deutschland – aber viele Regelungen bereiteten sie weiterhin auf eine mögliche Rückkehr vor.
Quelle:
Universität Hamburg – Geschichte des Herkunftssprachlichen Unterrichts
Dann kam der 23. November 1973
1973 erreichte die Beschäftigung ausländischer Arbeitnehmer in Westdeutschland mit rund 2,6 Millionen Menschen ihren damaligen Höchststand. Knapp zwölf Prozent aller abhängig Beschäftigten waren Ausländer. Das geht aus einer späteren Unterrichtung der Bundesregierung an den Deutschen Bundestag hervor.
Dann änderten sich die wirtschaftlichen Rahmenbedingungen.
Die Ölkrise setzte die westdeutsche Wirtschaft unter Druck. Am 23. November 1973 ordnete Bundesarbeitsminister Walter Arendt nach Zustimmung des Bundeskabinetts an, die Vermittlung ausländischer Arbeitnehmer über die Auslandsstellen der Bundesanstalt für Arbeit mit sofortiger Wirkung einzustellen. Italien war als damaliges EG-Land ausgenommen.
Der Originalerlass ist im Bundesarchiv unter BArch B 149/54458, Bl. 9–10 überliefert. Darin begründete Arendt die Entscheidung ausdrücklich mit der Gefahr, dass die damalige Energiekrise die Beschäftigungssituation in der Bundesrepublik verschlechtern könnte.
Originaldokument:
Anwerbestopp vom 23. November 1973 – Originalwortlaut, Quelle Bundesarchiv/bpb
Der Stopp bewirkte auch das Gegenteil
Politisch sollte der Anwerbestopp den weiteren Zustrom von Arbeitskräften begrenzen.
Aber für viele bereits in Deutschland lebende Menschen aus der Türkei entstand ein anderes Problem: Wer Deutschland verließ, konnte nicht mehr selbstverständlich später als angeworbener Arbeitnehmer zurückkommen.
Damit wurde ausgerechnet die Rückkehr riskanter.
Die bpb beschreibt diesen Effekt deutlich: Bei den Arbeitskräften aus der Türkei verstärkte der Anwerbestopp die Tendenz zur Niederlassung und zum Familiennachzug. Die Zahl türkischer Staatsangehöriger in Deutschland stieg trotz des Anwerbestopps von etwa 1,0 Millionen im Jahr 1974 auf 1,4 Millionen im Jahr 1980.
Das ursprüngliche Rotationsmodell war damit endgültig aus der Realität geraten.
Die Menschen mussten entscheiden:
Zurückkehren – und möglicherweise nicht mehr nach Deutschland zurückkommen?
Oder bleiben – und die Familie nachholen?
Viele entschieden sich für das Bleiben.
Aus „Gastarbeitern“ wurden Nachbarn
Was 1961 als staatlich organisierte Arbeitsmigration begonnen hatte, hatte sich innerhalb von gut einem Jahrzehnt grundlegend verändert.
Die Zweijahresgrenze war gefallen. Familien waren nachgezogen. Kinder gingen in Deutschland zur Schule. Wohnungen ersetzten nach und nach die Arbeiterunterkünfte. Vereine, Geschäfte und soziale Netzwerke entstanden.
Deutschland sprach weiterhin lange von „Gastarbeitern“.
Doch ein Gast geht normalerweise wieder.
Viele dieser Menschen gingen nicht.
Ihre Kinder wuchsen hier auf.
Und aus einer vorübergehend gedachten Arbeitsmigration wurde ein Teil der deutschen Gesellschaft.
Die nächste politische Antwort darauf sollte allerdings nicht lauten: „Ihr gehört jetzt endgültig dazu.“
Zehn Jahre nach dem Anwerbestopp versuchte die Bundesrepublik vielmehr, einen Teil der ehemaligen „Gastarbeiter“ zur Rückkehr zu bewegen – und war bereit, dafür Geld zu zahlen.
Morgen | Teil 4/7
Deutschland zahlte für die Rückkehr
1983 verabschiedete die Bundesrepublik das Rückkehrhilfegesetz. Bestimmte ausländische Arbeitnehmer konnten bei einer dauerhaften Ausreise 10.500 DM erhalten – zusätzlich 1.500 DM für jedes anspruchsberechtigte Kind. Wer sollte gehen, warum wollte die Politik die Rückkehr fördern, wie viele Menschen nahmen das Angebot an – und welche Folgen hatte diese Entscheidung für Familien aus der Türkei?
Misafir geldiler, kalıcı oldular
Ya gerçekten giderlerse?
ALMANYA’YA AİT OLDULAR
OBJEKTİVNEWS ARAŞTIRMA | 3/7
Misafir geldiler, kalıcı oldular
Almanya işçi çağırmıştı ama gelenler insandı. 1961’de kurulan sistem, Türkiye’den gelen işçilerin en fazla iki yıl kalmasını, ardından yerlerini yeni işçilere bırakmasını öngörüyordu. Ancak birkaç yıl içinde bu rotasyon sisteminin ne şirketlerin çıkarlarına ne de çalışanların hayatına uyduğu ortaya çıktı. 1964’te iki yıllık sınırlama kaldırıldı. Eşler ve çocuklar gelmeye başladı, Alman okulları yeni bir gerçekle karşılaştı. Federal Hükümet 1973’te işçi alımını durdurduğunda ise başlangıçta pek hesaba katılmayan bir sonuç ortaya çıktı: Geçici işgücü göçü giderek kalıcı göçe dönüştü.
Araştırma ve Yazı: Ramis KILICARSLAN
İki yıl çalış, sonra geri dön
1961 anlaşmasının arkasında oldukça açık bir düşünce vardı: Türkiye’den gelenler Almanya’da çalışacak ama kalıcı olarak yerleşmeyecekti.
İlk sistemde çalışma ve kalış süresi esas olarak en fazla iki yıl olarak düşünülmüş, aile birleşimi öngörülmemişti. Süresi dolan işçilerin Türkiye’ye dönmesi ve yerlerine yeni işçilerin gelmesi planlanıyordu.
Buna “rotasyon ilkesi” deniliyordu.
Dönemin Federal Almanyası kendisini bir göç ülkesi olarak görmüyordu. Gelen insanlar geleceğin komşuları ya da vatandaşları olarak değil, belirli bir süre ihtiyaç duyulan işgücü olarak değerlendiriliyordu.
Ancak Alman şirketleri kısa sürede bunun maliyetini gördü.
Bir işçiyi eğitiyor, makineyi ve işi öğretiyorlardı. İki yıl sonra o işçi gidince aynı süreç yeni gelen için yeniden başlıyordu.
Federal Siyasi Eğitim Merkezi (bpb), işverenlerin karşı karşıya kaldığı bu değişim ve yeniden eğitim maliyetlerinin işçilerin daha uzun süre çalıştırılmasının önemli nedenlerinden biri olduğunu belirtiyor.
Kaynak:
bpb – Alman-Türk İşgücü Anlaşması
1964: İki yıllık sınır kalktı
Sistem yalnızca üç yıl dayanabildi.
1964’te Alman-Türk işgücü düzenlemesi değiştirildi ve ilk metindeki açık iki yıllık süre sınırlaması yeni düzenlemede artık yer almadı.
bpb’ye göre değişiklikte Alman işveren kuruluşlarının ve Türk hükümetinin talepleri etkili oldu. Böylece rotasyon sisteminin en önemli engellerinden biri ortadan kalktı.
Bu, Almanya’nın 1964’te kendisini bir göç ülkesi olarak kabul ettiği anlamına gelmiyordu.
Tam tersine, “bir gün geri dönecekler” düşüncesi daha uzun yıllar devam etti.
Fakat hayat siyasi planlardan farklı ilerliyordu.
Aylar yıllara dönüştü. İşçiler işyerlerine alıştı, sosyal ilişkiler kurdu ve Almanya’da bir yaşam oluşturmaya başladı.
Ardından aileler geldi.
Kaynak:
bpb – Türk işçilerinin alınması ve sonuçları
Eşler ve çocuklar gelmeye başladı
İşgücü göçünün ilk döneminde Almanya’ya ağırlıklı olarak genç erkekler gelmişti. Eşleri ve çocukları çoğu zaman Türkiye’de kalıyordu.
Kalış süreleri uzadıkça bu durum değişti.
bpb’nin tarihsel değerlendirmesine göre 1965 Yabancılar Yasası, süreli ve süresiz oturum izinlerinin yanı sıra aile üyelerinin yanlarına alınabilmesinin de önünü açtı. Sonraki yıllarda erkek ağırlıklı işgücü göçü giderek aile göçüne dönüştü.
1973’te işçi alımının durdurulmasından sonra aile birleşiminin önemi daha da arttı. bpb’nin incelediği Türkiye kökenli göçmen nüfus içinde yüzde 53’lük bölümün Almanya’ya aile birleşimi yoluyla geldiği belirtiliyor.
Bununla birlikte göçün gündelik hayatı da değişti.
Artık mesele yalnızca fabrika, vardiya ve işçi yurdu değildi.
Evler, eşler, doğan çocuklar, kreşler ve okullar vardı.
Almanya işçi çağırmıştı.
Artık ülkede aileler yaşıyordu.
Kaynak:
bpb – Von der Fremde zur Heimat
Çocuklar Alman eğitim sisteminin kapısını çaldı
Ailelerle birlikte Türkiye’den çocuklar da Almanya’ya geldi. Başka çocuklar ise artık Almanya’da doğuyordu.
Böylece Alman eğitim sistemi, işgücü anlaşmalarının başlangıcında yeterince hesaba katılmamış yeni bir gerçekle karşı karşıya kaldı.
Alman Eyaletleri Eğitim Bakanları Konferansı (KMK) kendi tarihçesinde, yabancı çocukların eğitimi konusunda ilk ortak düzenlemenin 1964’te yapıldığını belirtiyor. “Yabancı işçilerin çocuklarının eğitimi”ne ilişkin düzenleme daha sonra 1971 ve 1976’da yeniden ele alındı.
Bu küçük görünen tarih aslında büyük bir değişimin işaretiydi:
Geçici olduğu düşünülen işçi göçü artık Alman sınıflarının içindeydi.
Kaynak:
KMK – Kultusministerkonferenz’in tarihçesi
1957 Kültür Anlaşması vardı, ama sınırını doğru çizmek gerekiyor
Türk çocuklarının eğitimi konuşulduğunda zaman zaman 8 Mayıs 1957 tarihli Türk-Alman Kültür Anlaşması doğrudan anadil derslerinin başlangıç belgesi gibi gösteriliyor.
Resmî belgeler daha dikkatli bir anlatımı gerektiriyor.
Almanya Dışişleri Bakanlığına göre 1957 anlaşması Türk-Alman kültürel ilişkilerinin hukuki temelini oluşturuyor ve iki ülke arasında düşünce, sanat ve bilim alanlarındaki işbirliğini düzenliyordu. Ayrıca Daimî Karma Türk-Alman Kültür Komisyonunun düzenli toplantılarını öngörüyordu.
Dışişleri Bakanlığı ayrıca daha sonraki dönemlerde “Federal Almanya’daki Türk öğrencilerin eğitimi için Karma Türk-Alman Uzmanlar Komisyonu”nun düzenli olarak toplandığını belirtiyor.
Ancak bundan, 1957 Kültür Anlaşması’nın Türk “Gastarbeiter” çocuklarının anadil eğitimini doğrudan Almanya’nın sorumluluğuna verdiği sonucu çıkmıyor.
Çocukların okul ve anadil eğitimine ilişkin düzenlemeler daha sonraki yıllarda ve farklı düzeylerde gelişti.
Kaynak:
Almanya Dışişleri Bakanlığı – Kültür alanındaki ikili anlaşmalar
Almanya Dışişleri Bakanlığı – Türk-Alman kültürel ilişkileri
Türkçe dersinin arkasında “geri dönüş” düşüncesi vardı
Bugünkü anadil ya da köken dili derslerinin tarihine bakıldığında dönemin göç politikasındaki çelişki daha da açık görülüyor.
Hamburg Üniversitesi, bugünkü köken dili derslerinin tarihsel köklerinin işgücü anlaşmalarına ve 1960’ların sonlarından itibaren yapılan düzenlemelere dayandığını belirtiyor.
O dönemdeki amaçlardan biri çocukların Türkçeyi korumasıydı; ancak bunun arkasında yalnızca çok dillilik düşüncesi yoktu.
Ailelerin sonunda Türkiye’ye döneceği varsayılıyordu. Çocukların Türkçe öğrenmeye devam etmesi, geri döndüklerinde Türkiye’deki okullara yeniden uyum sağlamalarını kolaylaştıracaktı.
Üstelik uygulama Almanya’nın her eyaletinde aynı değildi.
Bazı eyaletlerde anadil dersleri Türkiye gibi gönderen ülkelerin ve konsoloslukların sorumluluğuna daha fazla bırakılırken, bazı eyaletlerde Alman okul sistemi ve eyalet makamları daha doğrudan sorumluluk üstlendi. Tarihsel araştırmalar, 1970’ler civarında örneğin Hessen, Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen ve Rheinland-Pfalz’da Alman okul denetimindeki modellerin; Baden-Württemberg ve Bayern’de ise konsolosluk modelinin daha belirgin olduğunu gösteriyor.
Ortaya ilginç bir çelişki çıkmıştı:
Çocuklar Almanya’da büyüyordu.
Ama eğitim politikalarının bir bölümü hâlâ onların bir gün Türkiye’ye döneceği varsayımı üzerine kuruluydu.
Kaynak:
Hamburg Üniversitesi – Köken dili eğitiminin tarihsel gelişimi
23 Kasım 1973: Almanya işçi alımını durdurdu
1973 sonbaharında Almanya’daki yabancı çalışanların sayısı yaklaşık 2,6 milyona ulaşmıştı. Federal Hükümetin daha sonra Bundestag’a sunduğu verilere göre ülkedeki bağımlı çalışanların yaklaşık yüzde 12’si yabancıydı.
Ardından petrol krizi geldi.
23 Kasım 1973’te Federal Çalışma Bakanı Walter Arendt, Bakanlar Kurulunun onayının ardından Federal İş Kurumuna yurtdışındaki bürolar üzerinden yabancı işçi alımının derhal durdurulması talimatını verdi. Dönemin Avrupa Topluluğu üyesi İtalya bunun dışında tutuldu.
Belgenin aslı Federal Arşiv’de BArch B 149/54458, Bl. 9–10 numarasıyla kayıtlı.
Arendt, talimatında enerji krizinin önümüzdeki aylarda Federal Almanya’daki istihdam durumunu olumsuz etkileyebileceğini açıkça gerekçe gösteriyordu.
Orijinal belge:
23 Kasım 1973 İşçi Alımını Durdurma Kararı – Federal Arşiv/bpb
Ama işçi alımının durması kalıcılığı artırdı
Anwerbestopp’un amacı yurtdışından yeni işçi gelişini durdurmaktı.
Ancak Almanya’da yaşayan Türkiye kökenli işçiler açısından kararın başka bir sonucu oldu.
Almanya’dan ayrılan bir işçi, daha sonra aynı sistem üzerinden yeniden gelip çalışabileceğinden artık emin değildi.
Geri dönmek riskli hale gelmişti.
bpb’nin tarihsel analizine göre işçi alımının durdurulması, Türkiye’den gelenlerde Almanya’ya yerleşme ve ailelerini yanlarına getirme eğilimini güçlendirdi. İşçi alımı durmuş olmasına rağmen Almanya’daki Türk vatandaşlarının sayısı yaklaşık 1974’te 1,0 milyondan 1980’de 1,4 milyona yükseldi.
İnsanların önünde artık çok somut bir tercih vardı:
Türkiye’ye dönmek ve belki Almanya’ya yeniden gelememek mi?
Yoksa Almanya’da kalıp eşini ve çocuklarını yanına almak mı?
Birçok kişi ikincisini seçti.
“Misafir işçiler” artık misafir değildi
1961’de devlet eliyle başlayan işgücü hareketi on yılı biraz aşan bir sürede bambaşka bir yapıya dönüşmüştü.
İki yıllık sınırlama kaldırılmıştı.
Eşler ve çocuklar gelmişti.
Çocuklar Almanya’da okula gidiyordu.
İşçi yurtlarının yerini ailelerin yaşadığı evler almaya başlamış; dernekler, dükkânlar ve sosyal çevreler oluşmuştu.
Almanya onları uzun süre “Gastarbeiter” – misafir işçiler – olarak adlandırmaya devam etti.
Ama misafir bir gün gider.
Onların önemli bir bölümü gitmedi.
Çocukları burada büyüdü.
Geçici olması planlanan işgücü göçü, Alman toplumunun kalıcı bir parçasına dönüşmeye başladı.
Ancak Almanya’nın bundan sonraki siyasi cevabı hemen “Artık buraya aitsiniz” olmadı.
İşçi alımının durdurulmasından on yıl sonra Federal Almanya, eski “misafir işçilerin” bir bölümünü geri dönmeye teşvik etmek için bu kez para ödemeye hazırdı.
Yarın | Bölüm 4/7
Almanya “geri dönün” dedi
Federal Almanya 1983’te Geri Dönüşü Teşvik Yasası’nı çıkardı. Belirli şartları taşıyan yabancı işçilere kesin dönüş yapmaları halinde 10.500 DM, hak sahibi her çocuk için ayrıca 1.500 DM ödenebiliyordu. Peki Almanya kimlerin gitmesini istiyordu, neden geri dönüşü parayla teşvik etti, kaç kişi bu imkândan yararlandı ve karar Türkiye kökenli aileleri nasıl etkiledi?